De Aziatische hoornaar (Vespa velutina) is een invasieve wespensoort die oorspronkelijk uit Zuidoost-Azië komt. Via transport van goederen en planten is hij in Europa terechtgekomen en heeft zich de afgelopen jaren verspreid over onder andere Frankrijk, Spanje, Italië, Nederland en België. Het is belangrijk om deze soort te herkennen, omdat hij een bedreiging vormt voor honingbijen en andere bestuivers, en omdat vroege opsporing helpt om verdere verspreiding te beperken.

De Aziatische hoornaar is iets kleiner dan de Europese hoornaar. Hij heeft een overwegend donkerbruin tot zwart lichaam met een opvallend oranje-geel segment aan het uiteinde van het achterlijf en felgele poten (vooral de uiteinden). De kop is donker met een oranje gezicht. De Europese hoornaar is daarentegen lichter van kleur, met een roodbruine kop en borststuk en een geel-zwart gestreept achterlijf. Gewone wespen zijn meestal kleiner, slanker en hebben een duidelijk geel-zwart gestreept patroon zonder de donkere, bijna zwarte indruk van de Aziatische hoornaar.

In Nederland en België wordt de Aziatische hoornaar vooral gezien in het voorjaar tot en met de herfst, met een piek in de zomer en vroege herfst. De soort bouwt grote papieren nesten, vaak hoog in bomen, maar soms ook in schuurtjes, onder dakranden of in hagen. De dieren voeden zich met andere insecten (vooral bijen), maar ook met nectar en zoete sappen. Ze zijn overdag actief en kunnen in de buurt van bijenkasten rondhangen om bijen te vangen. Voor mensen is de soort niet agressiever dan andere hoornaars of wespen, maar een nest in de directe omgeving kan wel risico’s geven, vooral voor mensen met een allergie, spelende kinderen of bv: bij het snoeien van een haag (verstoring van het nest).

Geschikte ondersteunende beelden voor deze pagina zijn onder meer: een duidelijke close-up van een Aziatische hoornaar (met nadruk op de donkere kleur en gele poten) en een foto van een typisch nest onder een dakrand. Zulke beelden helpen bezoekers om in het veld beter onderscheid te maken en verdachte waarnemingen gericht te melden.

De herkomst van de Aziatische hoornaar ligt in regio’s als China, India en Zuidoost-Azië. Rond 2004 is de soort vermoedelijk met geïmporteerde goederen in Frankrijk terechtgekomen. Vanuit daar heeft hij zich langzaam maar zeker over grote delen van West-Europa verspreid. In Nederland en België worden sinds enkele jaren steeds vaker nesten gevonden. Omdat de soort zich snel kan uitbreiden, werken we er samen aan om nesten op te sporen en te verwijderen.

Een aantal concrete herkenningspunten op een rij:

• Grootte: meestal 2–3 cm lang (koninginnen groter), dus groter dan een gewone wesp maar vaak iets kleiner dan de Europese hoornaar.
• Kleur lichaam: overwegend donkerbruin tot zwart, met een oranje-geel achterlijfspunt.
• Poten: opvallend geel aan de uiteinden ("gele sokken").
• Kop: donker met een oranje gezicht; de Europese hoornaar heeft een meer roodbruine kop.
• Nest: groot, rond tot peervormig papieren nest, vaak hoog in bomen, beschut onder afdaken, in stalletjes, hagen, houtstapels of vogelhuisjes.

Door deze kenmerken te combineren met informatie over gedrag en nest locatie, kunnen burgers, imkers en natuurvrijwilligers de Aziatische hoornaar beter herkennen. Dit maakt gerichte bestrijding mogelijk, terwijl onschuldige inheemse soorten, zoals de Europese hoornaar, zoveel mogelijk worden gespaard.

Hoe gevaarlijk is de steek voor mensen?

De steek van de Aziatische hoornaar is zeer pijnlijk en kan dieper doordringen dan die van een gewone wesp. Het gif veroorzaakt een brandende pijn, zwelling en roodheid rond de steekplaats. Meerdere steken tegelijk vergroten de hoeveelheid gif in het lichaam en daarmee het risico op ernstigere klachten, zoals misselijkheid, hoofdpijn, duizeligheid en algemene malaise.

Voor gezonde mensen is één enkele steek meestal niet levensbedreigend, maar wel erg onaangenaam. Het grootste gevaar ontstaat bij meerdere steken of bij mensen met een (onbekende) allergie voor insectengif. Omdat Aziatische hoornaars hun nest fel verdedigen, kan iemand die te dichtbij komt in korte tijd meerdere keren gestoken worden.

Mogelijke allergische reacties

Na een steek kunnen milde tot ernstige allergische reacties optreden. Let op de volgende signalen:

• Lokale reactie: pijn, jeuk, zwelling en roodheid rond de steek, soms tot enkele centimeters groot.
• Gematigde reactie: zwelling die zich uitbreidt naar een groter gebied (bijvoorbeeld hele arm of been), warmtegevoel, lichte koorts.
• Ernstige allergische reactie (anafylaxie): benauwdheid, piepende ademhaling, zwelling van lippen, tong of keel, huiduitslag of galbulten over het hele lichaam, duizeligheid, flauwvallen of een gevoel van naderend onheil.

Wanneer direct medische hulp inschakelen?

Bel onmiddellijk de hulpdiensten (112) wanneer:

• iemand moeite krijgt met ademhalen of benauwd wordt;
• er zwelling optreedt in gezicht, mond of keel;
• iemand erg duizelig wordt, bijna flauwvalt of verward raakt;
• er meerdere steken tegelijk zijn, vooral in hoofd, hals of romp;
• het slachtoffer bekend is met een insecten gif allergie (epi-pen gebruiken volgens voorschrift en direct medische hulp zoeken). Bij het toedienen van de epi-pen altijd eerst toestemming vragen via 112!

Bij minder ernstige klachten is het verstandig om de steekplaats te koelen met een koud kompres, sieraden te verwijderen bij zwelling en de plek schoon te houden. Bij toenemende pijn, koorts of een rode, warme huid die zich uitbreidt, neem contact op met de huisarts.

Voorzorgsmaatregelen in tuin, natuur en rondom huis

Omdat de Aziatische hoornaar zijn nest fel verdedigt, is voorkomen dat u te dichtbij komt de belangrijkste maatregel. Let vooral op plekken zoals boomkronen, dakranden, schuren en hagen. Ziet u veel grote, donkergekleurde wespen met een opvallend geel-oranje gezicht in en uit eenzelfde plek vliegen, houd dan afstand en meld de waarneming bij mij.

Praktische voorzorgsmaatregelen:

• Blijf kalm: sla niet wild om u heen en probeer de hoornaar niet te verjagen of te doden. Ze laten dan feromonen achter waardoor er meer komen.
• Vermijd nestlocaties: ga niet snoeien, zagen of dakwerk doen als u een (mogelijk) nest vermoedt.
• Bescherm uzelf: draag dichte schoenen, lange mouwen en een lange broek bij tuinwerk in risicogebieden.
• Geen eigen bestrijding: probeer nooit zelf een nest te verwijderen; schakel altijd een professionele bestrijder in.
• Informeer huisgenoten en buren: leg uit waar een mogelijk nest zit en spreek af dat kinderen daar wegblijven.

Risico’s voor honden, katten en andere huisdieren

Huisdieren zijn nieuwsgierig en kunnen gemakkelijk in contact komen met een Aziatische hoornaar of een nest. Honden snuffelen in struiken of gras, katten jagen op vliegende insecten en paarden of konijnen kunnen in de buurt grazen. Een plotselinge aanval van meerdere hoornaars kan bij dieren tot paniek en ernstige pijn leiden.

Typische symptomen na een steek bij huisdieren:

• plotseling janken, miauwen, steigeren of wegrennen;
• likken, krabben of bijten aan één plek op het lichaam;
• lokale zwelling, roodheid en pijn, vooral aan poten, snuit, lippen of oren;
• benauwdheid, kwijlen, bleke slijmvliezen, sloomheid of instorten bij een ernstige reactie.

Wat moet een eigenaar direct doen?

Blijf zo rustig mogelijk en breng het dier weg van de plek waar de steek is opgelopen, om verdere aanvallen te voorkomen (denk hierbij aan jou eigen veiligheid). Controleer of er nog een angel zichtbaar is (bij hoornaars meestal niet) en raak de plek zo min mogelijk aan. Koel de zwelling voorzichtig met een koud, nat washandje of een doek met een icepack (niet direct op de huid).

Neem direct contact op met de dierenarts wanneer:

• het dier in de bek, keel, rond de ogen of meerdere keren is gestoken;
• u merkt dat het dier moeilijk ademt, erg sloom wordt of instort;
• er snel toenemende zwelling optreedt of het dier al eerder heftig reageerde op insectensteken.

Laat honden en katten in risicogebieden bij voorkeur aangelijnd of onder toezicht, vooral bij dichte struiken, houtstapels en verlaten schuren. Leer kinderen om huisdieren weg te houden bij plekken waar veel grote wespen vliegen en meld verdachte nesten altijd bij professionals in plaats van zelf in te grijpen.